ระยะหลังคลอด (puerperium) คือช่วงประมาณ 6 สัปดาห์หลังรกคลอดที่อวัยวะสืบพันธุ์และร่างกายของมารดากลับคืนสู่สภาพก่อนตั้งครรภ์ ข้อสอบวิชาการพยาบาลมารดาและทารกมักให้ข้อมูลการตรวจร่างกายมารดาหลังคลอดแล้วถามว่า ปกติหรือผิดปกติ และพยาบาลควรทำอะไรก่อน บทความนี้สรุปการประเมินแบบ BUBBLE-HE การลดขนาดของมดลูก น้ำคาวปลา ปัญหาเต้านม และภาวะอารมณ์หลังคลอด ให้ทบทวนได้ครบในรอบเดียว
การประเมินมารดาหลังคลอดด้วย BUBBLE-HE
BUBBLE-HE เป็นตัวช่วยจำที่ใช้กันแพร่หลายเพื่อให้ประเมินได้ครบทุกระบบ ร่วมกับการวัดสัญญาณชีพและประเมินความปวด
| ตัวอักษร | สิ่งที่ประเมิน | ประเด็นสำคัญ |
|---|---|---|
| B – Breast | เต้านมและหัวนม | ความตึง คัด ก้อน รอยแดง หัวนมแตก การดูดนมของทารก |
| U – Uterus | ระดับยอดมดลูกและการหดรัดตัว | มดลูกต้องแข็งกลม คลำได้ชัด อยู่แนวกึ่งกลางลำตัว |
| B – Bladder | การถ่ายปัสสาวะ | ควรถ่ายปัสสาวะได้เองภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังคลอด ตรวจหากระเพาะปัสสาวะโป่งตึง |
| B – Bowel | การขับถ่ายอุจจาระ | ท้องผูกพบบ่อยจากลำไส้เคลื่อนไหวลดลง กลัวเจ็บแผล และริดสีดวงทวาร |
| L – Lochia | น้ำคาวปลา | สี ปริมาณ กลิ่น และลิ่มเลือด |
| E – Episiotomy | แผลฝีเย็บหรือแผลผ่าตัด | ใช้หลัก REEDA: Redness, Edema, Ecchymosis, Discharge, Approximation |
| H – Homan's sign | ภาวะหลอดเลือดดำอุดตัน | ปวด บวม แดง ร้อนที่น่อง ขาสองข้างไม่เท่ากัน |
| E – Emotion | อารมณ์และสัมพันธภาพ | ความผูกพันกับบุตร อารมณ์เศร้า การปรับบทบาทการเป็นมารดา |
หมายเหตุ ปัจจุบันตำราหลายเล่มชี้ว่า Homan's sign มีความไวต่ำ จึงเน้นการสังเกตอาการปวด บวม แดง ร้อนที่ขา และส่งเสริมการลุกจากเตียงเร็ว (early ambulation) มากกว่าการทดสอบนี้เพียงอย่างเดียว
การกลับคืนสู่สภาพเดิมของมดลูก (Involution)
ทันทีหลังรกคลอด ยอดมดลูกอยู่ระหว่างสะดือกับหัวหน่าว แล้วลอยขึ้นมาอยู่ประมาณระดับสะดือในช่วง 12–24 ชั่วโมงแรก หลังจากนั้น ยอดมดลูกลดลงวันละประมาณ 1 เซนติเมตรหรือ 1 นิ้วมือ และคลำทางหน้าท้องไม่ได้เมื่อประมาณ 10–14 วันหลังคลอด
การประเมินมดลูก
- ให้มารดาถ่ายปัสสาวะก่อน นอนหงายชันเข่า มือหนึ่งประคองเหนือหัวหน่าวไว้ อีกมือคลำหายอดมดลูก
- มดลูกนุ่ม ปวกเปียก ให้ คลึงมดลูกจนแข็งตัว และประเมินเลือดที่ออกทางช่องคลอด
- ยอดมดลูกสูงกว่าปกติและเอียงไปด้านขวา ให้นึกถึง กระเพาะปัสสาวะเต็ม ต้องกระตุ้นให้ถ่ายปัสสาวะหรือสวนปัสสาวะ
- มดลูกลดขนาดช้ากว่าปกติ (subinvolution) อาจเกิดจากรกค้าง การติดเชื้อ หรือกระเพาะปัสสาวะเต็มบ่อย ๆ
อาการปวดมดลูกหลังคลอด (Afterpains)
พบมากในครรภ์หลัง มดลูกยืดขยายมาก เช่น ครรภ์แฝด และขณะให้นมบุตร เพราะการดูดนมกระตุ้นการหลั่ง oxytocin ทำให้มดลูกหดรัดตัว ถือเป็นอาการปกติ แนะนำให้นอนคว่ำโดยใช้หมอนรองใต้ท้อง และให้ยาแก้ปวดตามแผนการรักษาก่อนให้นมประมาณครึ่งชั่วโมงถึงหนึ่งชั่วโมง
น้ำคาวปลา (Lochia)
| ชนิด | ช่วงเวลาโดยประมาณ | ลักษณะ |
|---|---|---|
| Lochia rubra | วันที่ 1–3 | สีแดงสด มีเลือดเป็นส่วนใหญ่ อาจมีลิ่มเลือดเล็ก ๆ |
| Lochia serosa | ประมาณวันที่ 4–10 | สีชมพูถึงน้ำตาลจาง ๆ |
| Lochia alba | หลังวันที่ 10 ไปจนถึงหลายสัปดาห์ | สีขาวหรือเหลืองครีม |
น้ำคาวปลาปกติมีกลิ่นคาวเหมือนเลือดประจำเดือน และอาจมีปริมาณมากขึ้นชั่วคราวเมื่อลุกจากเตียงครั้งแรกหรือขณะให้นม สิ่งที่ผิดปกติและต้องรายงานคือ
- กลิ่นเหม็นเน่า ร่วมกับไข้ ปวดท้องน้อย กดเจ็บที่มดลูก สงสัยการติดเชื้อในโพรงมดลูก (endometritis)
- น้ำคาวปลากลับเป็นสีแดงอีกครั้งหลังจากเปลี่ยนเป็นสีจางไปแล้ว หรือมีลิ่มเลือดก้อนใหญ่ สงสัยรกค้างหรือมดลูกเข้าอู่ช้า
- ผ้าอนามัยชุ่มเลือดเต็มแผ่นภายในเวลาสั้น ๆ ต้องประเมินการตกเลือดหลังคลอด
- เลือดไหลสีแดงสดต่อเนื่องทั้งที่มดลูกหดรัดตัวดี ให้นึกถึงการฉีกขาดของช่องทางคลอด
ปัญหาเต้านม: เต้านมคัดกับเต้านมอักเสบ
| ประเด็น | เต้านมคัดตึง (Engorgement) | เต้านมอักเสบ (Mastitis) |
|---|---|---|
| ช่วงที่พบ | มักพบในช่วงวันที่ 3–5 หลังคลอดเมื่อน้ำนมเริ่มมามาก | พบได้ตลอดช่วงให้นม มักหลังสัปดาห์แรก |
| ตำแหน่ง | มักเป็นทั้งสองข้าง ทั่วทั้งเต้า | มักเป็นข้างเดียว เป็นบริเวณเฉพาะที่ แดง ร้อน กดเจ็บ |
| อาการทั่วไป | ตึง แน่น อาจมีไข้ต่ำ ๆ | ไข้สูง หนาวสั่น ปวดเมื่อยตัวคล้ายไข้หวัดใหญ่ |
| สาเหตุหลัก | น้ำนมและเลือดคั่ง ให้นมไม่บ่อยพอ | น้ำนมค้าง ท่อน้ำนมอุดตัน หัวนมแตกเป็นทางเข้าของเชื้อ |
| การพยาบาล | ให้ลูกดูดบ่อยและถูกวิธี ประคบอุ่นก่อนให้นม บีบน้ำนมออกเล็กน้อยให้ลานนมนุ่ม ประคบเย็นหลังให้นมเพื่อลดบวม | ให้นมต่อจากข้างที่เป็น ระบายน้ำนมให้เกลี้ยง พักผ่อน ดื่มน้ำมากพอ ให้ยาปฏิชีวนะและยาแก้ปวดลดไข้ตามแผนการรักษา |
ถ้าคลำได้ก้อนที่กดแล้วหยุ่น ๆ คล้ายมีของเหลวภายใน และไข้ไม่ลดแม้ได้ยาปฏิชีวนะ ให้นึกถึง ฝีที่เต้านม (breast abscess) ซึ่งต้องรายงานแพทย์เพื่อระบายหนอง การป้องกันที่ดีที่สุดของทั้งสองภาวะคือ การให้นมบ่อย อมหัวนมและลานนมถูกวิธี และไม่ปล่อยให้น้ำนมค้าง
ภาวะทางอารมณ์หลังคลอด
Postpartum blues
พบได้บ่อย เริ่มในช่วงไม่กี่วันแรกหลังคลอด มีอาการร้องไห้ง่าย อารมณ์แปรปรวน หงุดหงิด วิตกกังวล แต่ยังดูแลตนเองและบุตรได้ และ หายได้เองภายในประมาณ 2 สัปดาห์ การพยาบาลคือ อธิบายว่าเป็นภาวะที่พบได้ รับฟัง ให้ได้พักผ่อน และให้ครอบครัวช่วยดูแล
Postpartum depression
อาการรุนแรงและนานกว่า มากกว่า 2 สัปดาห์ มีอารมณ์เศร้า หมดความสนใจ นอนไม่หลับหรือหลับมากเกิน รู้สึกผิด ไร้ค่า ไม่ผูกพันกับบุตร อาจมีความคิดทำร้ายตนเอง เกิดได้ในหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือนหลังคลอด ใช้แบบคัดกรองเช่น Edinburgh Postnatal Depression Scale (EPDS) พยาบาลต้องประเมินความเสี่ยงฆ่าตัวตายเสมอ และส่งต่อเพื่อรับการรักษา
Postpartum psychosis
พบน้อยแต่เป็น ภาวะฉุกเฉินทางจิตเวช มีหูแว่ว หลงผิด สับสน พฤติกรรมแปลก มักเริ่มเร็วในช่วงไม่กี่สัปดาห์แรก เสี่ยงต่อการทำร้ายตนเองและบุตร ต้องดูแลความปลอดภัย ไม่ปล่อยมารดาอยู่ตามลำพังกับบุตร และรายงานแพทย์ทันที
จุดที่มักตอบผิดในข้อสอบ
1) ยอดมดลูกสูงและเอียงขวา ให้ ถ่ายปัสสาวะก่อน แล้วจึงประเมินมดลูกซ้ำ ไม่ใช่ให้ยากระตุ้นการหดรัดตัวทันที 2) เต้านมอักเสบ ไม่ต้องหยุดให้นมบุตร การระบายน้ำนมเป็นส่วนหนึ่งของการรักษา 3) น้ำคาวปลามีกลิ่นคาวเป็นปกติ ที่ผิดปกติคือกลิ่นเหม็นเน่า 4) ร้องไห้ง่ายในวันที่ 3 หลังคลอดแต่ยังดูแลลูกได้ คือ postpartum blues ไม่ใช่โรคซึมเศร้า 5) อาการปวดมดลูกขณะให้นมเป็นปกติ ไม่ใช่สัญญาณของการตกเลือด
สรุปก่อนเข้าห้องสอบ
- BUBBLE-HE = Breast, Uterus, Bladder, Bowel, Lochia, Episiotomy, Homan's sign, Emotion
- ยอดมดลูกอยู่ระดับสะดือในวันแรก แล้วลดลงวันละประมาณ 1 ซม. คลำทางหน้าท้องไม่ได้ราววันที่ 10–14
- มดลูกนุ่มให้คลึง มดลูกเอียงขวาให้ถ่ายปัสสาวะ
- Lochia: rubra (แดง) → serosa (ชมพู-น้ำตาล) → alba (ขาว) กลิ่นเหม็นคือติดเชื้อ
- เต้านมคัด: สองข้าง วันที่ 3–5 / เต้านมอักเสบ: ข้างเดียว ไข้สูง ให้นมต่อได้
- Blues หายเองใน 2 สัปดาห์ Depression นานกว่า 2 สัปดาห์ Psychosis คือภาวะฉุกเฉิน
อ่านหลักการให้เข้าใจ แล้วจำ keyword ที่เชื่อมการประเมิน red flag และการพยาบาลที่ต้องทำก่อนเข้าด้วยกัน
สร้าง mnemonic สั้น ๆ ของตัวเอง แล้วทดสอบด้วยโจทย์ทันทีเพื่อให้จำได้นานขึ้น
พร้อมเช็กความเข้าใจ?
ไปทำ Practice Mode แล้วกลับมาทบทวนเฉพาะจุดที่ตอบผิด
ฝึกข้อสอบเรื่องนี้
